काठमाडौँ — गर्मी र बर्खायाम सुरु भएसँगै नेपालमा डेङ्गु (Dengue) सङ्क्रमणको जोखिम उच्च हुने गर्छ। पछिल्ला केही वर्षयता डेङ्गुले जनस्वास्थ्यमा गम्भीर चुनौती थप्दै आएको छ। समयमै यसको लक्षण पहिचान गरी रोकथामका उपाय नअपनाए यसले महामारीको रूप लिन सक्ने र ज्यानै समेत जान सक्ने चिकित्सकहरू बताउँछन्।

त्यसैले, डेङ्गु रोग के हो, यसका लक्षणहरू के-के हुन् र यसबाट कसरी बच्न सकिन्छ भन्ने बारेमा सम्पूर्ण जानकारी तल प्रस्तुत गरिएको छ:

डेङ्गु भनेको के हो?

डेङ्गु भाइरसद्वारा लाग्ने एउटा सरुवा रोग हो। यो रोग 'एडिज' (Aedes) जातको पोथी लामखुट्टेको टोकाइबाट मानिसमा सर्ने गर्छ। यो लामखुट्टेले विशेषगरी दिउँसोको समयमा टोक्ने गर्छ। साथै, यो लामखुट्टे सफा र जमेको पानीमा मात्र फुल पार्ने र हुर्कने गर्दछ। एउटा सङ्क्रमित व्यक्तिलाई टोकेको लामखुट्टेले अर्को स्वस्थ व्यक्तिलाई टोकेपछि यो रोग फैलिन्छ।

डेङ्गुका मुख्य लक्षणहरू के-के हुन्?

सङ्क्रमित लामखुट्टेले टोकेको ३ देखि १४ दिनभित्र यसका लक्षणहरू देखा पर्न थाल्छन्। यसका प्रमुख लक्षणहरू यसप्रकार छन्:

1. एक्कासी उच्च ज्वरो आउनु (१०४ डिग्री फरेनहाइटसम्म)।

2. असाध्यै टाउको दुख्नु।

3. आँखाको गेडी वा आँखाको पछिल्लो भाग दुख्नु।

4. ढाड, जोर्नी तथा मांसपेशीहरू अत्यधिक दुख्नु।

5. शरीरमा बिमिराहरू (Rashes) आउनु।

6. वाकवाकी लाग्नु वा वान्ता हुनु।

7. थकान महसुस हुनु र खान मन नलाग्नु।

गम्भीर अवस्था: कतिपय अवस्थामा डेङ्गु गम्भीर बन्न सक्छ (जसलाई Dengue Hemorrhagic Fever भनिन्छ)। यस्तो बेला गिजा वा नाकबाट रगत बग्ने, पेट असाध्यै दुख्ने, लगातार वान्ता हुने र श्वासप्रश्वासमा समस्या देखा पर्ने हुन सक्छ। यस्ता लक्षण देखिएमा तुरुन्तै अस्पताल गइहाल्नुपर्छ।

डेङ्गुबाट बच्ने उपायहरू

डेङ्गुको भाइरसलाई मार्ने कुनै विशेष औषधि वा खोप सर्वसुलभ भइनसकेको अवस्थामा यसबाट बच्ने एउटै मात्र प्रभावकारी उपाय भनेको लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्नु र लामखुट्टेको वृद्धि विकास रोक्नु नै हो।

१. लामखुट्टेको बासस्थान नष्ट गर्ने ('खोज र नष्ट गर' अभियान):

घर वरपर, छत वा कौसीमा रहेका खाली भाँडाकुँडा, पुरानो टायर, गमला, प्लास्टिकका बोतल आदिमा पानी जम्न नदिने।

पानी जम्मा गरेर राख्ने ट्याङ्की वा भाँडाहरूलाई सधैं राम्ररी छोपेर राख्ने।

कुलर, फ्रिजको पछाडिको भाग र फूलदानीमा रहेको पानी हप्तामा कम्तीमा दुई पटक फेर्ने।

२. टोकाइबाट बच्ने:

दिउँसो वा बाहिर निस्कँदा पूरा बाहुला भएको र शरीर ढाक्ने लुगा लगाउने।

सुत्ने समयमा अनिवार्य रूपमा झुलको प्रयोग गर्ने (दिउँसो सुत्दा पनि)।

लामखुट्टे भगाउने मलम (Mosquito Repellent), धुप वा लिक्विडको प्रयोग गर्ने।

घरका झ्याल-ढोकामा जाली हाल्ने।

उपचार र सल्लाह

यदि तपाईंलाई डेङ्गुको शङ्का लागेमा वा माथि उल्लिखित लक्षणहरू देखिएमा आत्तिनु हुँदैन।

प्रशस्त मात्रामा झोलिलो खानेकुरा (पानी, जीवनजल, गेडागुडीको रस, फलफूलको जुस) पिउने।

पूर्ण रूपमा आराम गर्ने।

ज्वरो घटाउन वा जिउ दुखेको कम गर्न केवल 'सिटामोल' (Paracetamol) को मात्र प्रयोग गर्ने।

विशेष ध्यान दिनुहोस्: ब्रुफेन (Brufen), एस्प्रिन (Aspirin) जस्ता दुखाइ कम गर्ने औषधिहरू चिकित्सकको सल्लाहबिना कहिल्यै नखाने, यसले रक्तस्रावको जोखिम बढाउँछ।

लक्षणहरू जटिल बन्दै गएमा तुरुन्तै नजिकको स्वास्थ्य संस्था वा अस्पतालमा गएर परीक्षण गराउने।

डेङ्गु नियन्त्रण कुनै एक व्यक्ति वा निकायको मात्र जिम्मेवारी होइन। आफ्नो घर र टोल-छिमेक सफा राखी 'लामखुट्टेको बास, डेङ्गुको त्रास' लाई जरैदेखि उखेल्न सबै नागरिक सचेत र जिम्मेवार बन्नु आवश्यक छ।